Nerwica lękowa a bezsenność

Jak lęk psuje sen

Lęk utrzymuje organizm w stanie gotowości, a zasypianie wymaga czegoś odwrotnego. Stąd najbardziej typowy obraz przy zaburzeniu lękowym: trudność z zaśnięciem mimo wyraźnego zmęczenia. Głowa nie zwalnia, wraca lista spraw z dnia i lista scenariuszy na jutro, a każdy ruch w stronę snu zostaje przerwany kolejną myślą.

Drugi wzorzec to sen płytki i wybudzenia, po których trudno zasnąć ponownie. Pacjenci opisują budzenie się z przyspieszonym sercem, czasem z uczuciem duszności albo w środku nieprzyjemnego snu. Trzeci to wczesne budzenie się nad ranem, na dwie lub trzy godziny przed budzikiem, z niepokojem obecnym od pierwszej sekundy.

Znaczenie ma też pora doby. W ciągu dnia uwagę zajmują obowiązki i bodźce z zewnątrz; po zgaszeniu światła nie zostaje nic, co by ją odciągało. To dlatego wieczór bywa najtrudniejszą częścią doby u kogoś, kto przez cały dzień radził sobie zupełnie dobrze - nie dlatego, że obiektywnie jest gorzej.

Błędne koło, które utrwala bezsenność

Mechanizm jest przewidywalny i powtarza się u większości pacjentów w tej samej kolejności. Zaczyna się od jednej albo kilku gorszych nocy, zwykle z konkretnego powodu. Potem pojawia się myśl o śnie jako o zadaniu do wykonania, a razem z nią lęk przed niezaśnięciem, który sam w sobie jest stanem pobudzenia.

Następnym krokiem jest zwykle wcześniejsze kładzenie się i dłuższe leżenie w łóżku, żeby „nadrobić". Efekt jest odwrotny do zamierzonego: rośnie liczba godzin spędzonych w łóżku bez snu, a łóżko przestaje być miejscem kojarzonym z zasypianiem i staje się miejscem czuwania i zamartwiania. Do tego dochodzą drzemki w ciągu dnia i mocna kawa po południu, które przesuwają senność na późniejszą porę.

Po kilku tygodniach mechanizm jest już samodzielny. Nawet gdy pierwotna przyczyna mija, wzorzec zostaje, bo podtrzymują go zachowania wprowadzone w reakcji na bezsenność. To dlatego samo wyleczenie lęku nie zawsze wystarcza, żeby sen wrócił, i dlatego warto zająć się obiema rzeczami.

Co robić, zanim pojawi się lek

Stała pora wstawania, także w weekend. To ona reguluje rytm dobowy, a nie pora kładzenia się. Wstawanie o różnych godzinach utrzymuje organizm w stanie permanentnej zmiany strefy czasowej.

Wychodzenie z łóżka, gdy sen nie przychodzi. Po mniej więcej dwudziestu minutach bezowocnego leżenia lepiej wstać, przejść do innego pomieszczenia, zająć się czymś nudnym przy przyćmionym świetle i wrócić dopiero przy senności. Chodzi o odbudowanie skojarzenia łóżka ze snem, a nie z czekaniem.

Ograniczenie czasu w łóżku do czasu realnie przespanego. Wbrew intuicji skrócenie okna snu zwykle poprawia jego ciągłość, a wydłużanie ją pogarsza. Ten element warto omówić ze specjalistą, bo źle poprowadzony bywa męczący na starcie.

Kofeina najpóźniej wczesnym popołudniem, z uwzględnieniem herbaty i napojów energetycznych. Alkohol nie jest środkiem nasennym - skraca czas zasypiania i rozbija drugą połowę nocy, dając wybudzenia nad ranem i większy niepokój następnego dnia.

Ekrany i praca w łóżku odpadają, podobnie jak sprawdzanie godziny w nocy. Patrzenie na zegarek uruchamia liczenie pozostałych godzin snu, czyli dokładnie ten rodzaj myślenia, który utrudnia zaśnięcie. W bezsenności utrzymującej się przewlekle to właśnie oddziaływania behawioralne, a nie lek, są tym, od czego zwykle się zaczyna.

Leki: rola doraźna i granica czasu

Farmakoterapia ma tu miejsce, ale węższe, niż zakłada większość pacjentów. Podstawowa zasada brzmi: jeśli bezsenność jest następstwem zaburzenia lękowego, leczy się przede wszystkim zaburzenie lękowe. Lek nasenny użyty jako jedyne postępowanie poprawia noce na kilka tygodni i zostawia przyczynę nietkniętą.

Hydroksyzyna bywa stosowana doraźnie ze względu na działanie przeciwlękowe i uspokajające. W Rejestrze Produktów Leczniczych występuje między innymi jako Atarax w tabletkach powlekanych oraz w syropie, a także pod nazwami odtwórczymi, na przykład Hydroxyzinum Adamed w tabletkach powlekanych; kategoria Rp. Nie jest to jednak lek obojętny dla układu krążenia - ma w tym zakresie ograniczenia i przeciwwskazania, dlatego o jego zastosowaniu decyduje lekarz po ocenie chorób współistniejących i pozostałych przyjmowanych preparatów.

Leki nasenne z grupy tak zwanych leków Z, na przykład zawierające zolpidem, są w Polsce dostępne wyłącznie na receptę, między innymi jako Hypnogen i Nasen w tabletkach powlekanych. Charakterystyka produktu leczniczego zawierającego zolpidem wskazuje w punkcie 4.2, że leczenie nie powinno trwać dłużej niż 4 tygodnie, włącznie z okresem odstawiania. Ten limit nie jest formalnością - przy dłuższym stosowaniu narasta ryzyko przyzwyczajenia i problemów przy odstawianiu.

Benzodiazepiny znoszą nasilony lęk szybko, ale nie leczą samego zaburzenia, a ich rola z założenia jest krótka. Charakterystyki produktów leczniczych zawierających alprazolam przewidują w punkcie 4.2 stosowanie najmniejszej skutecznej dawki możliwie najkrócej, maksymalnie przez 2 do 4 tygodni, a przedłużenie leczenia dopiero po ponownej ocenie stanu pacjenta. Nigdy nie odstawiaj takiego leku samodzielnie ani nie zmieniaj jego dawki bez konsultacji, bo nagłe przerwanie po dłuższym przyjmowaniu bywa niebezpieczne. Szerszy przegląd grup znajdziesz na stronie jakie leki na nerwicę lękową.

W pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób poniżej 25. roku życia. Ostrzeżenie to znajduje się w punkcie 4.4 charakterystyk leków przeciwdepresyjnych. Jeśli pojawią się myśli o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 116 123 albo 800 70 2222. Obie linie działają całodobowo i są bezpłatne. Osoby do 18. roku życia mogą dzwonić pod 116 111. W stanie bezpośredniego zagrożenia życia numer alarmowy to 112.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Trudności ze snem utrzymujące się przez większość nocy dłużej niż miesiąc, a zwłaszcza takie, po których cierpi funkcjonowanie w dzień, są powodem do konsultacji, a nie do kolejnego preparatu z apteki wybranego samodzielnie.

Osobno warto zgłosić kilka rzeczy, bo prowadzą do zupełnie innej diagnostyki: głośne chrapanie z przerwami w oddychaniu obserwowanymi przez domowników, senność w ciągu dnia mimo dostatecznej liczby godzin w łóżku, nieprzyjemne doznania w nogach zmuszające do poruszania nimi wieczorem, a także sen, który mimo długości nie daje odpoczynku. To obrazy sugerujące odrębne zaburzenia snu.

Powiedz też o wszystkim, co przyjmujesz, łącznie z preparatami bez recepty, ziołowymi i suplementami, oraz o ilości kawy, napojów energetycznych i alkoholu. To najczęstsze przeoczone przyczyny bezsenności i częsty powód, dla którego leczenie nie działa. Jak wygląda taka rozmowa i co obejmuje, opisaliśmy na stronie konsultacja psychiatryczna online.

Nie sięgaj po lek przepisany komuś innemu, nawet jeśli rozpoznanie brzmi identycznie. Ta sama nazwa zaburzenia nie oznacza tego samego zestawu przeciwwskazań i tych samych interakcji z lekami, które już przyjmujesz.

Sen wraca wolniej, niż ustępuje lęk

Warto ustawić oczekiwania, bo rozczarowanie na tym etapie jest częstym powodem porzucania leczenia. Poprawa snu przychodzi zwykle stopniowo i nierówno: najpierw skraca się czas zasypiania albo maleje liczba wybudzeń, a poczucie wypoczęcia pojawia się jako ostatnie, czasem tygodnie później.

Do tego dochodzi zjawisko, które łatwo źle odczytać. Na początku leczenia sen bywa przejściowo gorszy, ponieważ działania niepożądane pojawiają się wcześnie, a korzyść później. Ten mechanizm opisaliśmy w tekście dlaczego lek przeciwlękowy nie działa od razu, a to, od czego zależy długość całego leczenia, w tekście od czego zależy długość leczenia nerwicy lękowej. Gorsza noc w trzecim dniu przyjmowania nie jest dowodem, że lek szkodzi.

Najbardziej wiarygodną miarą jest trend z kilku tygodni, a nie ocena po jednej nocy. Prosty zapis: godzina położenia się, przybliżony czas zaśnięcia, liczba wybudzeń, godzina wstania. Cztery liczby dziennie wystarczą, żeby na wizycie było o czym rozmawiać.

Najczęstsze pytania